Елаборат: Св. Никола Летен/Св. Талалеј во с. Крстец, Прилепско
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Решение за заштитено значајно културно наследство Бр. УП1 10-1264/2011 од 29.12.2016 г.
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Опис на културното добро: Празнувањето на селската слава Св. Никола летен/Св. Талалеј во с. Крстец, Прилепско се одржува во селото Крстец оддалечено 12 км од градот Прилеп, во подножјето на планината Козјак, на 2 јуни секоја календарска година од страна на домашните жители на селото кои заедно со иселените жители ја обновуваат заедницата. Св. Никола летен/Св. Талалеј во с. Крстец, Прилепско некои извори го датираат над 200 години, а заради непостоење на пишани извори не може со прецизност да се утврди неговата старост, но според усните преданија празнувањето на празникот започнало со изградбата на селската црква Св. Никола кон крајот на XVIII, односно почетокот на XIX век. Обредот е комплекс од повеќе манифестации, како: црковни богослужби, поворка „Крсти“ од верници и свештени лица, „вртење“ обреден леб – погача и обреден ручек. Вклучени се и традиционалните сигнални музички инструменти – клепало, а завршува со народен собор традиционални ора.

Елаборат: Голем Петок, Варош, Прилеп
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Опис на културното добро: Во градот Прилеп, во најстарата населба Варош, локалните жители како заедничка слава го слават денот на чевстувувањето на Св. Богородица Балаклија – Источен петок, првиот петок по Воскресението Христово, односн, како што самите го нарекуваат „Голем Петок“. Празнувањето на славата започнува во манастирот Св. Архангел Михаил, вечерта спроти празникот, кога речиси сите Варошани, но и поголем број на Прилепчани, присуствуваат на свечената литургија, а потоа се почестуваат со обредната трпеза. На самиот ден на празнувањето повторно се служи свечена литургија во црквата и во дворот на манастирот. Притоа во текот на целиот ден во манастирот доаѓаат многубројни посетители за да запалат свеќа и за да се измијат со богородичината вода – изворот на животот. Под полите на манастирот се организира голем панаѓур. Во секое домаќинство во Варош има поставено богата трпеза, која освен од разните видови на солени и слатки јадења, се состои и од задолжителното обредно јадење т.н. „лута јавнија“. Овој вид на јавнија се јавува како традиционален варошки специјалитет и не се приготвува во другите населени места за вакви празнични пригоди. Целиот празник е исполнет со празнична веселба и тоа не само на падината под манастирот, туку и во варошките дворови каде што „ечат“ тапаните и зурлите. Славењето трае до доцна вечерта, пошто се разидуваат гостите и посетителите.

Елаборат: Водичарките од с. Беранци, Битолско
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија големо значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Водичарките се женска обредна поворка составена од непарен број на млади девојки, најчесто седум или девет, која ја предводи главната водичарка т.н. челник, вообичаено највозрасната девојка во групата. Нив ги придржуваат и две млади момчиња, чија улога е да ги бранат од кучињата и да ги носат даровите кои домаќините им ги даваат на Водичарките. Тие се главни носители на празнувањето на Водици во селото Беранци. Облечени во празнична традиционална носија, со икони во рацете предводени од локалниот свештеник, три пати ја обиколуваат црквата пеејќи обредни песни, а по фрлањето на крстот во водата ги обиколуваат сите домаќинства пеејќи водичарски песни посветени на пооделните членови на семејството, во зависност од желбата на домаќините, на пример за домаќинот, домаќинката, свекорот, свекрвата, момата, беќарот, малото дете, покојникот и сл. Домаќините ги даруваат со разни намирници, претежно овошје – јаболка, костени, ореви и пари. Со парите купуваат вино и икони кои ги даруваат на манастирот и црквите во селото, а виното се свети од страна на свештеникот на праникот Цветници, кој го нарекуваат Винопиец.
Презентација: Проект „Водичарките од с. Беранци, Битолско“ (2014 г.): 1. Аудио ЦД „Водичарски песни од с. Беранци“; 2. Етнодокументарен филм „Добре ми дојде свети Јоване“; 3. Рекламни спотови; 4. Набавени опици и 5. Сценска адаптација на обичајот.

Елаборат: Џоломарите од с. Бегниште, Кавадаречко
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија големо значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Опис на културното добро: Секоја година на 14 јануари на празникот Василица, познат и како Стара Нова година, кој е составен дел од т.н. некрстени денови, во с. Бегниште се изведуваат обичајни дејствија, чија основна карактеристика е маскирањето и игрите со маски. Носители и организатори се исклучиво машките членови од селската заедница познати под локалниот назив Џоломари и се најчесто 15 на број. Задолжителни учесници освен нив се и двајца мажи маскирани во невести и еден во баба т.н. старица. Од секоја куќа на сред село ги собира предводникот, кој го води и џоломарското оро и воопшто прв ја започнува своевидната драмска игра. Тие треба да бидат што е можно пострашни и побучни за да ги избркаат лошите духови од селото и да обезбедат мирен, здрав и бериќетен опстанок на заедницата во текот на целата година. Самиот чин започнува околу василичарскиот оган со „мрсните песни“ и играњето на специфичното џоломарско оро пришто џоломарите се држат за рамениците и скокаат во круг забрзувајќи го ритамот. Доминантниот звук на ѕвонците и клопотарците е придружен и со повремени силни извици на џоломарите. Џоломарите ги обиколуваат куќите каде исто со врева ги бркаат лошите духови од домаќините играјќи го орото, подудирајќи ги со стаповите, но и удирајќи по земјата што претставува своевиден фалусен чин на оплодување како на луѓето, така и на земјата-хранителка. За тоа добиваат дар – баница, брашно, костени, ореви, јаболка, суви пиперки, низа кромид, вино и ракија, а и по некоја паричка. Притоа невестата задолжително му целива рака на домаќинот или домаќинката. Даровите ги ставаат во дисаѓите кои ги носи накитеното магаре со зеленило, суви пиперки, а понекогаш и кукли „за да се раѓаат деца.“

Елаборат: Празникот „Иванка“ во Ресен
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија исклучително значење
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Мери Стојанова, надворешен стручен соработник
Опис на културното добро: Празникот „Иванка“ во Ресен се прославува на 7 јули (Иванден/Раѓање на св. Јован Крстител) и е во тесна врска со летниот солстициј од една страна, а од друга страна со иницијација на девојките во предпубертетска возраст. Самото празнување се состои од поголем број обичајно-обредени дејствија: берење на иванденско цвеќе, налевање на вода во ѓумот кој потоа се украсува во кукла „Иванка“, пеење на иванденска песна, обиколка со куклата и нејзино дарување, и растурање на куклата.
Презентација на културното добро: Етнолошка изложба „Иванки“ (фотографии и постер-банери), 14 ноември 2016 г., галерија на спомен-куќата Татарчеви во Ресен, автори: д-р Мери Стојанова, д-р Ели Луческа.

Елаборат: Празникот „Лазарева сабота“ во Преспа
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Мери Стојанова, надворешен стручен соработник
Опис на културното добро: Лазарева сабота е ден пред празникот Цветници, односно недела дена пред празникот Велигден. Прославата на Лазарева сабота во Горна Преспа поседува одредени локални обележја. Обредните активности започнуваат во четвртокот, но почесто во петокот и тоа со обредното сечење и украсување на врбовите гранчиња т.н. стапчиња. Главните учесници се обредните поворки составени од групи на девојчиња на 12 и 13 годишна возраст кои пеејќи лазарски песни ги обиколуваат домаќинствата во селата. Домаќините ги дарувале со брашно, јајца, грав, а во поново време со пари.

Елаборат: „Тодоринка“ во с. Виничани
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Соработници: д-р Мери Стојанова
Опис на културното добро: Обичајот „Тодоринка“ се празнува во с. Виничани, Велешко како дел од празнувањето на Тодоров Петок во т.н. Тодорова недела, првата седмица по Проштени Поклади – Прочка. Се состои, главно, од две најзначајни обредни дејствија: сучење на т.н. тодорови свеќи за кои се верува дека имаат исцелителска моќ и заедничка кадена обредна вечера на местото Гумење која се состои од погача, баница т.н. „сукано“, варена царевка и посен грав, при што низ драмска импровизација се поканува св. Тодор да вечера заедно со учесниците.

Елаборат: обичајот „Kули“, Mакедонски Брод
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено, поткатегорија исклучително значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Владимир Караџоски
Соработници: д-р Ели Луческа, вон. проф. д-р Јоана Ренкас

Опис на културното добро: На вториот ден на големиот христијански празник Велигден, традиционално, во градот се изведува обичајот „Кули“. Пред да се започне со правењето на „Кулите“, учесниците во обичајот, откако ќе побараат благослов во црквата, (без разлика дали ќе земат активно учество при правењето на „Кулите“) треба да поминат под шпалир од раце поврзани со марами-шамии направен од девојчиња облечени во народна носија. Во оваа игра наречена „Кален броj, мален броj“ учествуваат млади жени и девоjки. Преку неа симболично се прикажува вечната обнова на животот. Откако момчиња ќе поминат под шпалирот, девојките ги удираат по грбот и им пеат песни во кои доаѓаат до израз најскриените желби и надежи за благосостојба, среќа и љубов, за охрабрување, за да можат да истраат на патот кој ги очекува. Потоа најхрабрите момчиња одат пред портата на црквата и почнуваат да ги прават „Кулите“. „Кулите“ се состојат од два реда на луѓе, а во секој ред има по петмина. Пет момчиња клекнуваат на колена и, вкрстувајќи ги рацете, се фаќаат рамо за рамо, формирајќи го долниот прв ред на „Кулата“. Врз нивните рамена се качуваат уште пет други момчиња (соблечени боси, без обувки), кои исто така се држат рамо за рамо, a кои го формираат горниот дел на Кулата. На растојание од неколку метри се прави втората „Кула“, а во непосредна близина, третата, четвртата, и на крајот петтата „Кула“, како симбол на петвековното османлиско ропство. Долниот ред на кулата ги симболизираат Османлиите, а петмината во горниот ред го симболизираат македонскиот народ. Чекор по чекор, метар по метар, полека но сигурно „Кулите“ го поминуваат патот кој започнува од пред црквата Св. Богородица па води преку една голема нагорнина и истиот завршува на околу 500 метри над црквата, на просторот каде некогаш се наогал центарот (или средсело) на поранешната селска населба. При овој напорен пат, овие храбри и пред се издржливи млади момчиња се следени од звуците на надалеку прочуениот македонски инструмент – гајдата. Кога ќе пристигнат на платото, на самиот врв од ридчето, застануваат, потоа почнуваат да се вртат во круг и заигруваат оро. Во средината на орото влегува гајдаџијата. Орото го играат од лево на десно, притоа секој од долниот ред прави три чекори напред, еден назад и ја крева ногата. Се вртат три пати во круг и потоа полека „Кулата“ се растура. Додека се игра орото цело време се пеат македонски народни и патриотски песни. По завршувањето на играњето на орото учесниците од секоја „Кула“ за нивниот труд, за нивната храброст и за успешното искачување од присутните луѓе се наградени со ракоплескање.
Презентација: За поттикнување на пренесувањето на обичајот „Кули“ во неговата изворна форма беше потребна поголема афирмација преку презентирање на документарни материјали, филмови и емисии кои ќе ја доловат атмосферата на Велигденските празнувања и изведувањето на обичајот „Кули“ во Македонски брод. За таа цел во 2015 година беа направени дополнителни теренски истражувања. Од собраниот евидентиран материјал беше подготвен видео запис; етно – документарен филм во траење од 23 минути, и беа изработени флаери на македонски и на англиски јазик. Покрај д-р Владимир Караџоски како главен истражувач во работата учество зедоа и м-р Горан Василески и Фан продукција од Прилеп.

Елаборат: „Дуовден “ во Црешнево-Белица, општина Македонски Брод
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2011
Главен истражувач: д-р Владимир Караџоски
Соработници: д-р Ели Луческа, вон. проф. д-р Јоана Ренкас

Опис на културното добро: Селата Црешнево и Белица се наоѓаат во Општина Македонски Брод, на патот кој води од Македонски Брод кон вештачкото езеро Козјак и понатаму кон Скопје. Местото каде што се одвива прославата на вториот ден на Дуовден, односно манастирот св. Троица се наоѓа помеѓу атарите на селата Црешнево и Белица во местото викано„Старокуќи“ на падините на планината Даутица. Овај храм е граден врз темелите на стар храм кој датира од подамнешно време. Според кажувањата на испитаниците на ова место пред доаѓањето на Турците постоело население кое живеело во градот кој се викал Филиџе. За тоа сведочат и остатоците од стари темели и ѕидови кои се наоѓаат до манастирот.
Собирањето на ова место кај манастирот св. Троица започнува во претпладневните часови, а главната црковна церемонија се одвива на пладне. По завршувањето на црковната церемонија во црковниот храм од страна на свештеникот Боге, кој својата служба на овие простори ја обавува од 1966 година, се пристапува кон крштевањето на водата. Од оваа вода присутните полнат во шишиња и истата ја чуваат до наредната година.
Пред манастирот поставени се маси на кои покрај водата која се осветува и од која подоцна учесниците и сите присутни земаат за здравје, присутна е и пченицата, шекерчиња, и секако обредните лебови–погачите, кои се донесени од страна на домаќините. Обредните лебови скоро секогаш се со одредени шари и тие не се случајно направени. Главна карактеристика на овие обредни лебови е изобилство со зооморфни и антропоморфни форми како поединечни групни претстави. Обредниот леб претставува симбол на животот, плодноста, здравјето, благосостојбата, а со самото тоа и еден од назначајните реликти во традиционалната култура на Македонците. Пред да се седне на трпезата и да се почне со ручекот, се врши лицитација на различни предмети кои од страна на присутните се подарени на манастирот.
По благослувањето на трпезатата од страна на свештеникот Боге се пристапува кон јадење. На чело на трпезата седи свештеникот со домаќините, а од страните покрај самата трпеза, на посланите диплина долу според традицијата во овој крај седат само жените. Како основно традиционално јадење се сервира јагнешко месо со ориз, но денеска се присутни и други видови на готвени јадења.
По завршувањето на ручекот се започнува со општонародна веселба, музиката свири, се играат ора и тоа трае до касните попладневни часови.

Елаборат: Водици во с. Битуше
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија исклучително значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2012
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Соработници: вон. проф. д-р Јоана Ренкас
Опис на културното добро: Празнувањето на Водици во с. Битуше има свои посебни карактеристики кои се јавуваат исклучително како локално обележје: 1. Обредни лица се кумстарките, односно женската популација од селото, а кумовите (мажите) оваа улога ја имаат само вечерта на 17-ти, кога го носат крстот во манастирот “Св. Јован Бигорски“ и на 18-ти (Водопост), кога со светената вода и крстот ги обиколуваат домаќинствата во селото; 2. Празнично-обредниот комплекс вклучува седум (7) дена (13-14, 17-20, 31 јануари), што не е случај со празнувањето на Водици во другите населени места во Македонија, каде најчесто се празнува два, односно еден ден; 3. Кумстарките (околу 160-170 на број), од највозрасната до најмалата (девојче, девојка, невеста, омажена жена во зрело и поодминато доба), се облечени во комплетна празнична народна носија со сите украсни елементи (која потекнува од крајот на 19 до средината на 20 век); 4. Репертоарот на водичарски песни е богат и се состои од вкупно девет (9) песни со различна тематска насоченост; 5. Се изведува едно водичарско оро и едно т.н. „немо“ оро (по потреба) во дворот на црквата на 19 јануари; 6. Обредни реквизити – два сребрени крста (кои најверојатно се изработени кон крајот на 19-от и почетокот на 20-от век), котлиња за светена вода, карти за вино, сучени врвци – мартинки од бел и црвен конец, стап (бастун), „табли“/кошници.

Елаборат: Ѕвончарскиот занает во Битола
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија исклучително значење
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2012
Главен истражувач: д-р Мери Стојанова, надворешен стручен соработник
Опис на културното добро: Потеклото на ѕвончарскиот занает во Битола е врзано за крајот на 19тиот односно почетокот на 20тиот век. Први занаетчии – ѕвончари во Битола биле двајца браќа – Грци, за кои нема соодветни податоци, додека за третиот мајстор Јани Кокологос кој на почетокот на 20тиот век се доселил од Јанина, Грција во Битола има повеќе податоци бидејќи тој воедно е и мајсторот – учител на денешниот последен битолски ѕвончар – Иван Илиевски. Посебноста на оваа занаетчиска вештина произлегува од повеќе карактеристики како што се: техничко – технолошкиот процес на изработка, специфични алатки кои се користат при изработка на ѕвонците, еснафскиот празник (Св. Елена и Костадин/Елен-Костадин, 3 јуни), симболиката на ѕвонците во смисла на нивна употреба во различни исклучително важни и сé уште зачувани обредни практики како на пр. бабарите, џоломарите и сл. кои се значајно културно обележје на Македонија.

Елаборат: Лазарките од Струшко Поле
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија исклучително значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2013
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Соработници: вон. проф. д-р Јоана Ренкас, Анита Ѓоргоска, м-р Горан Василески
Опис на културното добро: Празнувањето на Лазара во Струшко Поле (Ложани, Биџево, Драслајца, Мороишта) има свои посебни карактеристики кои се јавуваат исклучително како локално обележје: 1. Обредни лица се Лазарките, односно обредната лазарска поворка ја сочинуваат младата женска популација до 14-годишна возраст; 2. Празнично-обредниот комплекс вклучува четири (4) дена; 3. Лазарките, од највозрасната до најмалата, се облечени во комплетна празнична народна носија, во невестинска највозрасните – челничките, а во моминска останатите Лазарки, и тоа со сите придружни украсни елементи. Носијата, како и накитот, потекнуваат од крајот на 19-ти до средината на 20-ти век; 4. Репертоарот на лазарските песни е богат и со различна тематска насоченост. Се состои од вкупно девет (9) песни во с. Ложани, пет (5) во с. Драслајца, шест (6) во с. Мороишта и една (1) во с. Биџево; 5. Се изведуваат две (2) лазарски ора во с. Ложани, по едно (1) во с. Драслајца и с. Мороишта, сите кинематографски различни; 6. Обредни реквизити – китки и венци исплетени од зеленика, кукурек и пролетно цвеќе.
Презентација: Етно-филм „Лазарките од Струшко Поле“

Елаборат: „Курбан“ с. Витолиште, Мариово, Општина Прилеп,
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2013
Главен истражувач: д-р Владимир Караџоски

Опис на културното добро: Во чест на празникот Илинден во селото Витолиште, прилепско Мариово се извршува еден интересен обичај наречен „Курбан“.Обичајот „Курбан„ односно жртвопринесувањето на волот, во село Витолиште, како еден од најраширените обреди што се практикува меѓу Македонците, според нашите информатори се изведува на празникот Илинден, а неговите почетоци датираaт од пред 200 години.
Обичајот започнува рано наутро, по правило пред изгрејсонце, кога волот кој е предвиден за жртвопринесување се носи на гробиштата во селото и се врзува и коли на строго определено место за тоа, метална шипка со алка. Обредното колење на волот го изведува за таа работа специјално најмен човек од селото, кој ја познава оваа работа и кој тоа колење го прави неколку години по ред. Нему му помагаат и членовите на црковниот одбор. Целокупното изведување на обредот, како и подготвување на обредното јадење е исклучиво машка работа. Во овој процес на подготовка на обредното јадење, учествуваат поголем број на членови на црковниот одбор, како и роднини на домаќинот на „Курбанот“, а со целокупната работа раководи главниот кувар. Процесот на подготовка и варење на обредното јадење се одвива во специјално наменети тенџериња- казани, а кои треба да бидат девет на број. Саматa подготовка на намирниците, па потоа и подготвувањето на обредното јадењето траат се до попладневнте часови.
Паралено со одвивањето на оваа работа во селото Витолиште, во непосредна близина на селото во манастирот св. Илија, жителите од ова село, како и жителите од останите села во прилепско Мариово започнуваат да доаѓаат во црквата каде присуствуваат на свечената утринска литургија посветена на празникот и светецот Илија. На оваа утринска богослужба-литургија задолжително присуствува и семејството на домаќинот на „Курбанот“ во селото Витолиште. Тие за оваа утринска богослужба подготвуваат пченица, колак и пет поскури, во Мариово ги викаат булина.
Откако ќе заврши утринската служба во кругот на црквата се крштава вода, се врти погача со што се одредува кој ќе биде домаќин, и кој ќе го даде курбанот и ручекот во манастирот „Св.Илија“во наредната година. Во кругот на манастирот започнува општонародна веселба и панаѓур.
По завршувањето на веселбата некаде во раните попладневни часови, жителите од Витолиште, заедно со гости присутни во Манастирот, од другите во близина населени места или од градовите се упатуваат кон Витолиште. Најпрво одат во црквата посветена на Свети Илија, а потоа одат да ги посетат гробовите на своите починати предци. Од тука се упатуваат во трпезаријата каде присуствуваат на ручекот. Треба да се напомне дека во периодот од пред неколку години кога не биле изградени трпезаријата и кујната, спремањето на обредното јадење се правело на почетокот-односно на самиот влез на гробиштата, а додека присутните обредниот ручек го јаделе на гробовите. Затоа и некој од информаторите за курбанот мислат дека претставува „ раздавање за душа на починатите “. Знак дека курбанот-обредното јадење е подготвено за делење на присутните е удирањето на питропот во дрвеното клепало кое се наоѓа во дворот на селската црквата посветена на св. Илија. Пред почетокот на обредниот ручек тој се благословува од страна на присутниот свештеник, се пее погачата и пченицата, која откако ќе биде скршена помеѓу свештеникот и домаќинот се дели на сите присутни на овој ручек. Питропот на црквата со иконите на св. Илија собира прилог за црквата, а членови на црковниот одбор, заедно со останатите организатори делат од ручекот на сите присутни гости. Со тоа завршува чествувањето по повод празникот Илинден и секако колењето на „Курбанот“ во селото Витолиште.

Елаборат: Лазарките од Дримкол
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија исклучително значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2014
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Соработници: Анита Ѓоргоска, м-р Горан Василески
Опис на културното добро: Празнувањето на Лазара во Дримкол (Луково, Вевчани, Радожда, Враништа) има свои посебни карактеристики кои се јавуваат и како локални, но и како регионални обележја: 1. Обредни лица се Лазарките, односно обредната лазарска поворка ја сочинуваат младата женска популација до 16-годишна возраст; 2. Празнично-обредниот комплекс вклучува четири (2) дена; 3. Лазарките, од највозрасната до најмалата, се облечени во комплетна празнична народна носија, во невестинска највозрасните (с. Луково и с. Враништа), а во моминска останатите Лазарки, и тоа со сите придружни украсни елементи. Носијата, како и накитот, потекнуваат од крајот на 19-ти до средината на 20-ти век; 4. Репертоарот на лазарските песни е богат и со различна тематска насоченост. Се состои од вкупно деветнаесет (19) песни во с. Луково, единаесет (11) во с. Радожда и две (2) во с. Враништа; 5. Обредни реквизити – китки и венци исплетени од бршлен, зеленика, кукурек и пролетно цвеќе.

Елаборат: Народни везови од општина Кривогаштани
Категорија: Нематеријално значајно културно наследство
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2015
Главен истражувач: д-р Ели Луческа
Соработници: Анита Ѓоргоска, м-р Горан Василески
Опис на културното добро: Во селата во општина Кривогаштани се везело главно на домашно ткаено памучно платно, некогаш и ленено и конопно. Конците за везење се приготвувале од обработена волна со најдолги влакна, бојадисана во разни бои кои им биле потребни при везењето. Се сукале само со раце, без никакви технички помагала и се удвојувале исто така рачно. Во постаро време се користеле и срмени конци, но исклучиво за свечените моменти. Везовите се правеле со помош на иглата везарка, вештите раце на везилката и големиот број на техники за везење, како што се: Трашец (Шарен Трашец), Травци Одеднаш, Наклавано, Лозено, Лозено со нарески, Полнеж, Грабено, Сокаечко, Писано или пишувано, Сусме, Рибина коска и Синџиречки раб. Покрај овие техники на везење, постојат и везови кои претставуваат украсен дел. Такви биле: шапче, три шапки, крвчина, полојнче, ваѓано, ливчина, пилина, кривулина и др. За убавината и ефикасноста на народните везови од посебно значење била и техничката изведба на везилката. Бројните везбени техники и нивните регионални називи, со право можат да се оценат како посебен и значаен сегмент од нашето традиционално културно богатство.
Презентација: Етнолошка изложба „Спомени за навек“, 4 декември 2015, општина Кривогаштани, автори: д-р Ели Луческа, д-р Мери Стојанова.

Елаборат: обичај „Дева“, Крушево
Категорија: Нематеријално културно наследство од особено значење, поткатегорија исклучително значење.
Статус: Не е донесено Решение
Година на изработка: 2017
Главен истражувач: д-р Владимир Караџоски
Соработници: Даница Јанакиевска
Обичајот „Дева“ се изведува во чест на раѓањето на господ Исус Христос. Во предвечерјето на Бадник, на 5 јануари верниците од христијанската православна вероисповед, поточно оние од машки пол се собираат во парохиската црква Св. Богородица. По собирањето на верниците во храмот доаѓа свештеникот. Потоа сите заедно пристапуваат кон заедничка молитва. По завршувањето на молитвата и испејувањето на песната за Дева и раѓањето на Исус околу 18 часот, од собраните верници се формираат повеќе групи составени од помлади и повозрасни средновековни машки жители на градот.
После тоа верниците излегуваат од храмот и одат од врата до врата во секоја куќа низ градот и ја пеат песната поврзана со обичајот. На тој начин симболично го најавуваат Христовото рожденство. Групата со себе носи ѕвезда, и со песната која ја пеат на црковно-словенски јазик, а која е посветена на раѓањето на господ Исус Христос, одат од куќа во куќа во градот. Секоја група си има определен број на куќи кои треба да ги посети и затоа се формираат три групи онолку колку што има и број ѕвезди. При влегувањето во секоја куќа, групата ја пее песна во која се зборува за Девата и раѓањето на Исус во пештерата: Девојка денес го раѓа првичниот, и земјата на непристапниот пештера му принесува, Ангелите со пастирите слават, а мудреците со ѕвездата патуваат, зашто заради нас се роди дете Младенецот превечниот Бог.
Пред вратите на куќите ги дочекуваат домаќините, кои во знак на благодарност и помош за црквите даваат доброволен прилог на ѕвездоносецот. Како награда тие добиваат пари и пијалак. По обиколката на сите куќи, секоја група верници- благовесници околу полноќ се враќа во храмот Св.Богородица, каде собраните дарови и финансиски средства ги пребројуваат и забележуваат која ѕвезда колку собрала. Собраните финансиски средства се донираат за црквата.
Паралелно со трите црковни ѕвезди по куќите низ градот шетаат и деца, со свои ѕвезди, но само од машки пол, кои во знак на тоа добиваат по некој мал додаток за себе. Оваа вечер, во градот се гледаат многубројни црвени ѕвезди а воздухот го параат безбројните гласови на децата и возрасните, кои пеејќи ја песната делуваат како еден огромен хор под отвореното крушевско небо.

en_US
mk_MK en_US